Międzyhoż (Międzybuże, mylnie Międzybor), pow. latyczowski, leży na wzgórzu u zbiegu rz. Boha i Bożka, zkąd otrzymało nazwę, w 2 okr. polio., gm. w miejscu. W 1778 r. było 706 dm.; w 1868 r. 579, obecnie zaś 510 dm., 5014 mk., w tej liczbie 710 mieszczan chrześcian, 2000 żydów; resztę (2034) stano¬wią dawniejsi koloniści wojenni (posieleńcy), dziś włościanie. Dwie cerkwie paraf, i 2 filial., kościół kat. paraf., synagoga, ratusz mur. z kil¬kudziesięciu sklepami w około, dawnych się¬gający czasów, kilkanaście murowanych do¬mów zajezdnych i kamienic, 2 apteki. Zarząd polic., urząd gm., st. p. między Latyezowem a Masiawcami, st. tel; odległe 15*/* w- °d La- tyczowa al7Y, w. od Deraźni, st. dr. żel. odesko-wołoczyskiej. W ogóle M. należy do lepszych i porządniejszych miasteczek Podola i zdała zwłaszcza malowniczo i okazale się przedstawia. Ulice ma w części brukowane. Mieszczanie trudnią się wyprawą skór, tkac¬twem i drobnym handlem; żydzi nadto prowa¬dzą dość obszerny handel zbożem i drzewem, w które okolica obfituje; w ogóle ludność sły¬nie z zamożności. Kościół katol. początkowo drewn., przed 1586 r. pobudowany i dla sta¬rości rozebrany, natomiast w pomienionym 1586 r. Rafał Sieniawski, kaszt, kamieniecki, wybudował w zamku kaplicę, w której posłu¬ga parafialna odbywała się do 1632 r. Dziś stojący kościół par., wedle księgi erekcyjnej, wymurował 1600 r. z kamienia Hieronim Sie¬niawski, podczaszy kor., starosta jaworowski, w Btylu gotyckim, w kształcie krzyża, pokry¬ty gontami, prócz kopuły pod blachą, bez naw, ze sklepieniem ozdobionem sztukateryą; dzwonnica również murowana fundacyi księ¬cia Adama Czartoryskiego 1812 r., o czem zachowany napis świadczy „Bogu J. O. X. Czartoryski 1812 r.“; 10 ołtarzy, w wielkim obraz pędzla Bacciarelego, przedstawiający grupę patronów rodziny Sieniawskićh i Czar toryskich, śś. Hieronima, Mikołaja, Rafała i Adama, w górze tegoż ołtarza herb Sieniaw- skich ; konsekrowany powtórnie, post hosti- cum, 1741 r. przez bisk. kamienieckiego Hie¬ronima Sierakowskiego, pod wez. S. Trójcy. Kopia erekcyi, oblatowanej w grodzie laty- czowskim 1740 r., świadczy, że przy kościele był fundusz na utrzymanie 12 ubogich, ks. Czartoryskiego, wojew. ruskiego, zaś Rafał Sieniawski wieś całą Rusanowec jako też łąkę przy drodze do Baru, wolne mlewo, konia je¬dnego ze stadniny, annuaty 50 florenów z my¬ta międzyboskiego, oraz dziesięcinę snopową z łanów dworskich na utrzymanie kościoła i księży, erekcyą w tymże grodzię latyczow- skim 1591 r. oblatowaną, na wieczne czasy dał i darował. Przy kościele byli tak zwani altarzyści na mocy zapisu 1756 r. W. Badyń- skiego 10,000 zł. na dobrach między boskich hipotekowanych. Odpust wraz z pamiątką ko- ronacyi obchodzi się corocznie przy napływie pobożnych. Przy kościele jest bractwo z przy¬wileju Klemensa XII z 1780 r. Par. kat. dek. latyczowskiego ma 1548 wiernych; dawniej była kaplica w Hreczyńcach. Do par. między- boskiej, oprócz M. z przedmieściem, należy mko Pilawa i wsie: Bachmatowce, Banaszki, Bozulińce, Bułhaje, Czartoryjka, Dłużek, Grło- waczówka, Hołosków, Hołowczyńce, Hreczyń- ce, Ihnatowce, Jarosławka, Junaczyńce, K&n- tywka, Karpowce, Lubomirka, Łysanowce, Łysohórka, Masiowce, Michunki lasowe i po¬łowę, Mołomolińce, Mytkowce, Podchomowce, Pańkowce, Pilawka, Pirohowce, Podleśce, Po¬powa, Proniłów, Raj futor, Redwińce, Ruaa- nówce, Stawnica, Szpiczyńce, Tereszowce, Wacowa, Wołosowce, Zapadyńce, Zawujka i Zołotarynka. Do b. dekanatu unickiego (pro- topopii) M. należały parafie: Dawidkowce, De- rażnia, Czeszki, Kopaczówka, Sieniawa Stara, Stawnica, Szpuczyńce, Zapadyńce. Cmenta¬rzy 2, na starym jest kaplica w 1800 r. kosztem bractwa ś. Trójcy i parafian z ce¬gły postawiona; była też dawniej przy ko¬ściele szkoła parafialna o 2-ch klasach. Za¬mek obronny Sieniawskićh, później rezydencya baszów tureckich i przez nich w stylu wscho¬dnim odrestaurowany, w całości się zacho¬wał. Ks. Adam Czartoryski gorliwy o oświa¬tę swych współobywateli, darował zamek na szkołę powiatową, która otwartą została 10 paździer. 1814 r., w obecności licznie zgroma< dzonej szlachty, przez Jana Nep. Wilczyńskie- akiego, marszałka zwiahelskiego, wizytatora gub. podolskiej i wołyńskiej. Jednocześnie z konfiskatą M. szkoła została zamknięta a za¬mek zaliczony do dóbr państwa i jako dwo¬rzec cesarski posiada swego komendanta. Ce¬sarz Mikołaj I i Aleksander II często w nim rezydowali podczas jesiennych manewrów wojsk konsystających na Podolu. Kaplica zamkowa nic szczególnego nie posiada, oprócz pomników pamiątkowych bytności w M. ro¬dziny węgierskiej hr. Esterhazych w 1749 r. Pomniki przeniesiono do kośc. paraf., kaplicę zaś przerobiono na cerkiew i bogato w stylu bizantyjskim ozdobiono. Oprócz cerkwi zam¬kowej, obsługiwanej przez kapelanów wojsko¬wych, w starem mieście jest 3 cerkwie: kate¬dralna (sobór), pod wez. ET. Panny (Uspenja Bohorodicy), murowana i dwie filialne ś. Dy¬mitra mur. i ś. Trójcy drewn., obie przerobio¬no z unickich. Na przedmieściu Trybuchówce jest druga cerkiew paraf. Uspenja. Szkółka ludowa 1-kl. Żydzi mają obszerną murowaną synagogę i 5 domów modlitwy; kosztem zaś kahału utrzymują szpital na 20 chorych. Dwa młyny: jeden na Bohu, drugi na Bożku są własnością gminy miasta, arendowane rocznio w sumie 1600 rs.; gorzelnia o 150-pudowym dziennym zacierze; fabryka świec łojowych. Jarmarki: 6 stycznia, na Trzech Króli, trwają¬cy cały tydzień, zjazd bywa nader liczny, konie w wielkiej ilości sprowadzane z Małej Rossyi, woły z Besarabii i Ukrainy; obrót pieniężny według wykazu rządowego 300,000 rs.; mniej znaczne jarmarki są: na Przewody, na Zesłanie ś. Ducha, 20 lipca na ś. Eliasza i 20 grudnia na ś. Makarego. Po za rz. Boż¬kiem widać wyspę zwaną Rakowiec, zarosłą drzewami, wśród których widnieją ruiny zam¬ku z wieżą, jakoby przez Turków wzniesioną. Podanie miejscowe nazywa je ruinami zamku Rakoczego. Jest wieść, jakoby od pałacu w M. prowadzi podziemne sklepienie pod Boż¬kiem aż do wyspy Rakowiec. Dziś ono zata¬rasowane. W tych to lochach, jak mówi po¬danie, lud ukrywał się przed. Tatarami. Za miastem, ku wsi Wołosowcom, jest grupa mogił, o których jest następujące podanie: W czasie jednego z licznych napadów, M. bę¬dąc otoczony przez Tatarów, znajdował się w wielkiem niebezpieczeństwie, gdy niespodzianie na czele wojska, zjawia się młodziutka ks. Lu- bomirska z Zińkowa, odpędza hordę od miasta, a ścigając zadaje jej porażkę. Liczne mogi¬ły świadczą o zwycięztwie dzielnej niewia¬sty i garstki mężnego rycerstwa nad dziczą tatarską. Podług innego podania stał tu obo¬zem przez 3 dni Jan Kazimierz i pobił Tata¬rów, na pamiątkę czego usypano mogiłę. Do gminy międzyboskiej należy 13 starostw, w nich osad 2,247, ludności w obrębie gminy włościan 6,164 męż., 6,759 kob., innych sta¬nów 1,477 męż., 1,561 kob., w ogóle więc mie¬szkańców w obrębie gm. 15,961. Ziemi nale¬żącej do gm. we władaniu włościan 24,201 dz., w tej ilości ornej 16,025 dz., wypada więc na 1 włość. 1*09 dz.; do innych stanów należy tylko 2,004 dz., w tej ilości 625 dz. ornej, z przyczyny, że cała gmina należała do Czar¬toryskich i po skonfiskowaniu dworska zie¬mia rozdaną została włościanom. Miejscowość z samej natury obronna, jako leżąca w widło- winach dwóch rzek, okrążona bagnami i lasa¬mi, w żyznej glebie, wcześnie musiała nasunąć pierwotnym mieszkańcom myśl szukania tu bezpiecznego schronienia. To też wraz z pier- wotnemi dziejowemi wzmiankami o Podolu, spotykamy wspomnienia o M. W XII już wie¬ku M. był grodem warownym, zniszczonym zapewne podczas najścia Tatarów 1240 r. Wy¬parowawszy ich w 1331 r. w. ks. lit. Olgierd, oddał M. synowcom swoim ks. Koryatowi- czom, którzy zbudowali tu wspaniały i obron¬ny zamek. Kazimierz W”., zawierając w 1366 r. pokój z ks. litewskimi, wymienia posiadło¬ści ks. Lubartowi przeznaczone, a M. w tej liczbie. Tyle pobieżnych wzmianek o M. znaj¬dujemy z czasów władania nad Podolem ksią¬żąt litewskich. Nie wiele^ więcej można zna- leść danych o pierwszych wiekach po przyłą¬czeniu Podola do Polski i wcieleniu do krajów koronnych. Zdała od ogniska życia polity¬cznego, jak w ogóle wszystkie sprawy kreso¬we, o tyle zasługują na uwagę kronikarzy, o ile jaka miejscowość zasłynie jako widownia świetnego zwycięztwa lub wielkiej klęski. Ja¬ko królewszczyzna z obronnym zameczkiem, zbudowanym nad czarnym szlakiem, jedną z głównych arteryj, którą dzicz tatarska spły¬wała w głąb kraju, M. oddawany bywał w czasowe władanie tak zwanym nadgrani¬cznym starostom, ludziom rycerskiego animu¬szu, zawsze gotowym z orężem w ręku na spo¬tkanie nieproszonych gości. W 1451 r, Jan Łaszcz, ssta zińkowski, Matyasz, prawdopodo¬bnie także Łaszcz, ssta międzyboski, z Janem rzeczonym Hiemcem, sstą latyczowskim, pobili oddział tatarski pod Trębowlą. W d. 23 lipca 1507 r. Jan Kamieniecki, kaszt, lwowski, po trzytygodniowym wypoczynku w M., walczył zwycięzko z Tatarami na polach sąsiedniej wsi Woronowa. W 1566 r. hetman Mikołaj Sie¬niawski od przemagającej ordy był oblężony w M., prawdopodobnie z niewielkim oddziałem rezydujący chwilowo w zameczku jaż jako właściciel, bowiem 1581 r. brat het. Rafał Sie-niawski, kaszt, kamieniecki, buduje w zamku kaplicę par. i odpowiednio ją uposaża. Zasłużo¬na w kraju rodzina Leliwitów Sieniawskićh zrozumiała znaczenie z natury obronnej miejsco¬wości, położonej naówczas na linii strategicznej zagonów tatarskich, w przyszłości zaś zbunto – wanej czerni kozaczej i często z nią sprzymierzo-nych zastępów obcych. Wzmacniają i powię¬kszają zamek, utrzymują stałą i liczną załogę, drobne więc oddziałki tatarskie z trwogą ob¬chodzą kresową forteczkę, nawet pamiętny na¬pad 1615 r. hana Dziamy-Gereja, który na cze¬le 100,000 krymskiej ordy, mieczem i ogniem niszcząc i wyludniając całe niemal Podole i Wołyń, przechodzi spokojnie pod miirami Międzyboża. Przy tak sprzyjających okolicz¬nościach, w warunkowo spokojniejszych za czasów panowania Stefana Batorego, Zygmun¬ta III i Władysława, M. szybko zajmuje na Podolu pierwszorżędne prawie stanowisko pod względem ludności i zamożności. Okoliczna szlachta buduje tu dworki, służące za bez-pieczne schronienie dla ich rodzin i mienia w chwilach trwogi od zagonów tatarskich. Licznie osiadły lud rzemieślniczy wyrabia i sprzedaje na targach i jarmarkach: juchty, sa¬fiany, kurdybany i kapelusze, których wyrób przetrwał najdłużej (podług Marczyńskiego M. jeszcze w 1823 r. słynął z wyrobu kapelu¬szy kastorowych). Kolonie Ormian i Greków zakładają bogate sklepy i składy wschodnich towarów, mających obszerny odbyt do sąsie¬dniego Wołynia i Ukrainy. W tak kwitną¬cym stanie liczył M. kilkanaście! tysięcy lu¬dności. Wkrótce jpdnak niepokoje kozackie zniszczyły wszystko do szczętu. W onych nieszczęsnych latach M. bardziej zarysowuje się w dziejach naszego kraju, pełno o nim wzmianek niemal we wszystkich pamiętnikach. Latyczów, Bar, M. stanowią linią demarkacyj- ną, po za którą idea t. z. swobo ly kozaczej wcale się nie przenosi i nie znajduje poparcia między ludem; inne tu warunki społeczne i towarzyskie. Międzybożczyzna z ordynacyą, ostrogską jest prawie krańcowym punktem, magnackich fortun, kraj zaś zbliżony do Wołynia przybiera cechę więcej szlachecką; w rozdrobionych majętnościach rezydują, sami właściciele. Stosunek z włościanami zbliżony, patryarchalny, antagonizmu religijnego nie ma. Unia kościelna, łatwo dawniej przyjęta, łączy u stóp ołtarza pana z poddanym. Przy takim więc ustroju M. staje się prawdziwą kresową warownią dwóch sprzecznych prą¬dów, okoliczny kraj pierwszym etapem wojen¬nym, gdzie zastępy stron bojujących wzaje¬mnie się zmieniają, to też zaraz w okolicy Konstantynowa ks. Jeremiasz Wiśniowiecki gromi drobne oddziały Kozaków. W 1648 r., w przededniu nieszczęśliwej potrzeby pilawiec- kiej, Bohdan Chmielnicki pod M. łączy swe wojsko z zwycięzkim oddziałem Krzywonosa, wracająoym z pod Baru. Dla czego wówczas nie pokusił się o zdobycie obronnego zamku, niewiadomo. Hieronim Adam Sieniawski, ssta lwowski, dziedzic M., 24 marca 1649 r. swoim pułkiem zasila garnizon międzyboski, który się wkrótce powiększa pieszymi pułkami La- talskiego. Nim się bowiem wojsko polskie oszańcowało pod Zbarażem, jeden z regimenta- rzy Mikołaj Ostroróg, podczaszy kor., radził stanąć obozem pod Konstantynowem, opierając się o forteczkę międzyboską, i tu czekać na nie¬przyjaciela; gdy zdaniu Ostroroga inni współ- regimentarze byli przeciwni, Mikołaj Firlej, na czele 20 chorągwi podchodzi pod M. i za biera oddział Latalskiego, oraz pułki Sieniąw- skiego. W tymże dniu Kozacy z sprzymierzo¬nymi Tatarami zajmują bezbronny zamek, ni¬szczą i palą miasto. Z mocy traktatu 2baraż- skiego M. chwilowo wraca do Sieniawskićh, lecz zaraz w następnym roku Chmielnicki w drodze do Kamieńca ze sprzymierzoną ordą staje obozem między Chmielnikiem a M.; szczu¬pły garnizon polski przed tak znacznie prze- magającą siłą musiał zamek opuścić, którym powtórnie zawładnął Bohdan Chmielnicki. Po ustąpieniu Chmielnickiego tylną straż jego, pod wodzą pułkownika Prystupina, hetman poi. Kalinowski znosi pod Konstantynowem i M. Ostatni pobyt Chmielnickiego w M. był w 1653 r. Obozuje tu watażka czas dłuższy i śle posłów pułkowników Antona Kijowskie go i Daniła do Jana Kazimierza, znajdującego się wówczas w obozie na polach Gliniańskioh. Poddanie się Kozaczyzny Rossyi w Perejasła- wiu w następnym 1654 r. zmienia nieprzyja¬zną dotąd ordę w sprzymierzeńca, kozaczyzna zmienia kierunek swych napadów, następują więc spokojniejsze czasy, tylko drobne od¬działy grasują jeszcze w Braoławszczyźnie. Śmierć Bohdana Chmielnickiego d. 15 sierpnia 1657 r. w Czehrynie, wybór na hetmaństwo Jana Wyhowskiego i traktat hadziacki 1658 r. darzą kilkuletnim spokojem znękaną brato-bójczą wojną krainę. M. Wraca w posiadanie Sieniawskićh; Hieronim Adam Sieniawski, ssta lwowski, umarł jeszcze w 1649 r. w mło¬dym wieku, zostawiając jedynego syna, zro¬dzonego z Elżbiety Potockiej, Mikołaja Hiero-nima małoletnim, pod opieką matki i jej ojca Stanisława Bewery Potockiego, hetm. w. kor. Hetman chętnie i dłużej przesiaduje w for- teczce swego wnuka, odbudowuje z gruzów zamek, uzbraja zdobytym orężem i armatą, a gdy w 1655 r. het. poi. Stan Lanckoroński, po potrzebie ochmatowskiej, ściga cofające się w głąb Ukrainy wojsko rossyj., 16 sier. ,Rewe- ra Potocki z rannymi i częścią taboru, wraca do M. i przez jeńców wojennych sypie wały, kopie fosy, dla uzupełnienia zniszczonej waro wni. W 1656 r. widzimy znowu Rewerę Poto¬ckiego w M. D. 23 lipca 1656 r. w M. w obec¬ności sędziwego het. Potockiego, Jerzego Lu¬bomirskiego, Pawła Sapiehy, het. w. lit., Jana Sobieskiego, natenczas chorążego, i Stef. Czar¬neckiego, woj. ruskiego, Jerzy Rakoczy, ks. siedmiogrodzki podpisuje uniżający dla siebie traktat, mocą którego z 30,000 wojska i 27 armatami składa broń, wypłaca milion zło¬tych wojsku polskiemu, dwakroć wodzom i drugie tyle hanowi krymskiemu. Po owym fakcie historycznej doniosłości M. schodząc z wi¬downi politycznej pozostaje zawsze jedną z le¬pszych podolskich warowni; dziedziczy ją Mikołaj Sieniawski, strażnik, chorąży nako- niec hetman polny kor. Grdy więc w listopa-dzie 1666 r. liczna orda krymska łącznie ze zgrają kozacką oblega i atakuje wielokrotnie M., miejscowa załoga tak mężny stawia opór, że chociaż w następnych latach: 1668 i 1669 różne ordy plądrują nieustannie po Podolu i Woły¬niu, nie kuszą się jednak o powtórne zdobycie M.; Dopiero w przededniu tureckiej wojny, za¬kończonej traktatem buczackim w 1671 r. zna¬czne siły tatarskie oblegają M. lecz ruchy stra¬tegiczne oddziałów polskich, z jednej stro¬ny Buhłanowskiego, pułkownika podolskiego, z Mohylowa, z drugiej strony połączenie przez kasztelana czernihowskiego G-abryela Silnic- kiego rozrzuconych chorągwi w obozie pod Sołobkowcami, zmuszają ordę do odwrotu. Kie¬dy mianowicie i jakiemi siłami został zdobyty M. określić trudno, mógł nim owładnąć w lipou lub sierpniu 1672 r. han tatarski Mengli-Gre- rej dążąc na czele swej ordy wraz z Piotrem Doroszenką na pomoc sułtanowi Mahometo¬wi IV pod Kamieniec, lub, co pewniej, wsku¬tek traktatu Buczackiego opuściła go dobro¬wolnie załoga polska, ustępując miejsca oddzia¬łom janczarów tureckich, w zamku zaś i w wyludnionem miasteczku osiadają tatarzy wy¬chodźcy litewscy, znani w his tory i pod na¬zwą Lipków, z dowódzcą swoim niejakim Tarasawskim, również tatarem litewskim, któ¬ry za pośrednictwem Halit Baszy Kamienieckie-go prosił sułtana o emirostwo i pobudowanie meczetu w M.; sułtan odmawia dla niepewności utrzymania M.przy Turcyi. Przewidywanie suł¬tana rychło się spełniło: 18 października te¬goż roku Mikołaj Sieniawski, już jako chorąży kor., wraz z Tarłą, woje. sandomirskim, po odbiciu 200 podwód prowiantu, dążącego do Kamieńca pod eskortą turecką, oblega, M., zmu¬sza załogę do poddania się, wycina w pień Lipków, tak że jedea tylko Tarasowski zdołał umknąć. Po zwycięztwie Chocimskiem, gdy zdobycie Kamieńca okazało się niem ożebnem, i system nieustannej blokady został przez Jana III postanowiony, w M. staje na czele 1000 koni Modrzejewski, podcz. sieradzki. W 1674 r. Jan Sobieski, idąc na zdobycie Baru, gości czas jakiś w M. Snaó dzielny M. Sieniawski zdołał utrzymać się w M. w brew umowie Żurawińskiej 1677 r., acz Porta w liczbie in¬nych fortec i M. sobie za warowała, gdyż Pasek w swym pamiętniku pod 1678 r. ubolewa nad spustoszeniem przez Turków Hiemirowa i M. Jakie dalsze były losy miasteczka do traktatu Karłowickiego, w czasie nieustannych walk z potęgą turocką, tatarami i ze zbuntowanem kozactwem, niewiadomo; musiał M. pozostać we władaniu Turków, gdy mieli czas pobudować meczet, do dziś dnia egzystujący, powiększyć i w stylu wschodnim ozdobić zamek; tem pe¬wniej, że w tym czasie Mikołaj Sieniawski opuszcza kresy podolskie, towarzysząc Janowi III, już jak hetman polny, w wyprawie Wie¬deńskiej, po powrocie z której zmarł w 1884 r. Spadek po nim otrzymuje ostatni potomek po mieczu Adam Mikołaj Sieniawski, kaszt. krak. hetman W. Kor., stały adherent i partyzant Sasów, sprzymierzeniec i osobisty przyjaciel Piotra W. Dumny możnowładza, bez talentu instynktów politycznych, marzący o koronie polskiej, strawił swe życie na intrydze lub bratobójczej wojnie; to też w długoletniem władaniu M. żadnego ważnego faktu zazna¬czyć nie można. M. stoi otworem dla wojsk obcych, które w rozmaitych czasach w wojnie z Karolem XII i Turcyą, wałęsają się po kraju. Umierając d. 16 lutego 1726 r. Sieniawski pozostawił olbrzymią fortunę w spadku jedynej swej córce Zofii, zaślubionej 1-mo woto Stanisławowi Denhofowi, hetmano¬wi poi. litew., po śmierci którego wyszła powtórnie w 1730 r. za Augusta Aleksandra na Klewaniu i Żukowie ks. Czartoryskiego, wojew. ruskiego. Odtąd M. zostaje jakby gniazdem podolskim ks. Czartoryskich, cho¬ciaż stale mieszkają na Litwie lub w Puła¬wach. M. jest ogniskiem administracyjnym i ekonomicznym rozległych ich dóbr: kluozów Mikołajewskiego, Gronowskiego i Międzybo- skiego, który sam liczył w końcu. zeszłego stulecia 65 wsi i 4 miasteczka. Kozacy z Ta¬tarami zrabowali i spalili, zabór turecki ostatecznie wyludnił Podole, zdawało się że kraj w perzynę obrócony, pustynią na zawsze zo¬stanie; nie uszło jednak kilkadziesiąt lat za¬pobiegliwych a rozumnych rządów ks. Czarto¬ryskich i step ten bezludny przywdziewa istnie cywilizacyjną szatę: odbudowane wio¬ski, murowane folwarki i groble, drogi utrzy¬mane w porządku, wysadzone drzewami. Me liczną ludność miejscową, rozbujałą tradycyą hajdamaczyzny i zagonów tatarskich, potrafili ks. Czartoryscy osiedlić i nakłonić do pracy około roli. Ks. wojew. ruski, następnie syn jego Adam, generał ziem podolskich, niejedno¬krotnie rezydują w zamku międzyboskim; w odbudowanem miasteczku żyją tłumy ksią-żęcych oficyalistów i przybyłej okolicznej szlachty. Obaj gościnni i uczynni, wielcy patryoci, ludzie wzniosłego umysłu, z poczu¬ciem uszanowania praw i konieczności orga¬nicznej pracy, zbawiennie oddziały wuj ą na podolskie społeczeństwo, które na wzór ich buduje się i zabiera do pracy.

We wrześniu r. na czele dywizyi złożonej z 14,000 wojska różnej broni przybył na Podole Ta¬deusz Kościuszko, i ze swym sztabem zakwa¬terowawszy się w M., stale tu zostawał do lipca r. i w tym czasie poznał i pokochał Teklę Żurawską, chorążankę żydaczewską. Ostate¬czny pogrom rzeczypospolitej zastał ks. gene¬rała ziem podolskich w Wiedniu, gdzie od r. wraz z rodziną zamieszkał. Podole włąezone do Rosyi, M. z innemi dobrami ks. Czartoryskich, skonfiskowany, zostawał w administracyi rządowej do 1795 r., w którym cesarzowa Katarzyna II ukazem z d. 20 sier¬pnia kazała całą fortunę zwrócić synom ks. generała: Adamowi i Konstantemu, przebywa¬jącym w Petersburgu jako oficerowie gwardyi szambelani cesarscy. W 1796 r. cała ro dżina ks. Czartoryskich zjeżdza do M. W dzia¬le rodzinnym z 1823 r. po śmierci ks. genera¬ła, M. dostał się ks. Adamowi. Po 1831 r. M. wraz z innemi dobrami ks. Czartoryskich zabrany został na rzecz skarbu. Międzyboż- czyzna z kluczem Granowskim przez ukaz ces. Mikołaja, zamienioną została w osadę wojenną (posielenie), z zarządem wojskowym; następnie, w skutek oswobodzenia włościan za ces. Ale¬ksandra II w 1861 r. posielency ci zostali u- właszczeni.